“Kofeniň tapylmagy teleskopyň ýa-da mikroskopyň oýlap tapylmagy ýaly möhümdi. Sebäbi kofe garaşylmadyk ýagdaýda köpeldi we adam beýnisiniň kuwwatyny we işjeňligini üýtgetdi”.

Hiç kim kofeniň tapylmagynyň takyk senesini aýdyp bilmese-de, onuň açylyşy barada dürli myş-myşlar bar. Bu myş-myşlardan iň meşhury geçiniň hekaýasydyr. Kaldi atly efiopiýaly geçiniň çopanynyň bir gün iň gowy geçiniň tans edip, däli ýaly gan akýandygyna göz ýetirendigi aýdylýar. Bu energiýanyň iýen käbir miwelerine baglydygyna karar berdi we iýen miwelerini iýdi. Soň bir ruhany muny gördi we miweleriň ukyny oýanandygyny görüp, uklaýan derwüşleri wagyzlary wagtynda iýmäge mejbur etdi. Derwüşler uklap galanda, bu gyzyl "jadyly" miweleri iýip, hüşgär boldular. Derwüşleriň ertire çenli hüşgär bolmagy baradaky bu myş-myş bütin dünýä ýaýrady.

Bu oýlap tapyşlardan soň kofe wagtyň geçmegi bilen bütin dünýä ýaýrap başlady. XV asyryň başynda Mekgede we Medinede belli bolup, yslam dünýäsine çalt ýaýrady. XVI asyryň başynda Yemendäki Muha portundan Müsüre ýaýrady we müsürliler gysga wagtyň içinde kofe söýüjisine öwrüldi. Ýowuz Soltan Selimiň Müsüre ýörişinden soň Osman imperiýasy kofe bilen duşuşdy. Bu döwürde kofehanalar gülläp ösüp başlady. Stambulda açylan kofehanalar bilen kofe medeniýeti Osman imperiýasynda ýaýrady. Osman imperiýasyndaky kofe; başgaça edildi. Kofe suw we şeker bilen yzly-yzyna üç gezek gaýnadyldy we ownuk käse guýup hyzmat edildi. Suw hem ünsden düşürilmedi. Bu hoşboý ysly içgi şeýle bir meşhur boldy welin, tiz wagtdan hemmeleriň söýgüsine öwrüldi. Köşklerde "kofe başy" derejesi bolan bir işgär bardy we soltanyň kofesini bişirmek üçin jogapkär kofe başlygy, syry saklamagy bilýän akylly adamlaryň arasyndan saýlandy. Birnäçe wagtdan soň gelen fatwalar hemme zady üýtgedi, sebäbi kofe aňy sarsdyrýan we gadagan edilen howply içgi hökmünde göründi.

Mekgeden, Prussiýadan we beýleki köp ýurtlardan soň Osman imperiýasynda kofe gadagan edildi. Kofeniň gadagan edilmeginiň ýeke-täk sebäbi mazmunyň howply hasaplanýan fatwalary däldi. Şol döwürde çalt artýan kofehanalar; Olara gybat edilýän, oýun oýnalýan we adamlar kofeniň üstünden geçýän dawa-jenjeliň we bidüzgünçiligiň merkezi hökmünde göründi. Bu ýagdaýa ilkinji gadaganlyk Soltan Süleýmanyň döwründe bolupdy. Ondan soň, degişlilikde Soltan Myrat III, Soltan Ahmet we Myrat IV döwründe gadagan edildi. Şeýle-de bolsa, adamlar kofeni şeýle bir gowy görýärdiler we tagamy damaklarynda şeýle bir galypdy welin, bu gadaganlyklaryň hemmesi gysga wagtyň içinde gutardy. Halkyň kofe islegi, ýygnan salgytlar sebäpli hatda döwlet gaznasyna-da goşant goşdy. Gadaganlyklaryň hemmesine garamazdan, Osman imperiýasy ýörite gaýtadan işlenen käseler we dürli desertler bilen kofe hödürlenýän ilkinji we ýeke-täk halkdy.

Wenanyň kofe bilen duşuşygy Osman imperiýasynyň kömegi bilen boldy. Şeýle hem, Osman goşunynyň Wenanyň 2-nji gabawy wagtynda bir halta kofe getirendigi aýdylýar. Gabawdan yza çekilende, öňdäki haltalary ýatdan çykardylar we awstriýalylar olary ýakdylar. Torbalar ýakylanda ýakymly ys ýaýrady we şeýdip kofe bilen tanyşdylar.

20-nji asyryň ahyrynda kofe medeniýeti gowy ýola goýuldy we taýýar kofe markalary peýda bolup başlady. Şeýlelik bilen, soň 3 basgançaga bölünjek kofe akymynyň birinji tapgyry tamamlandy. Ikinji tolkunly kofe hereketi 1970-nji ýyllarda başlandy. Bu döwürde garaňky gowrulan we inçe ýer espressosy peýda boldy. Kofe indi görnüşine, noýbasyna we ýurduna görä saýlanyp bilnerdi. Dürli kofe maşynlary öndürildi we dürli kofe öndürildi. Oňa süýt we goşup, Espresso, Latte, Frappuccino ýaly dürli kofeler öndürildi. 1971-nji ýylda “Starbucks” -yň döredilmegi 2-nji tolkunly kofäniň başlangyjy hasaplandy. 2-nji tolkun bilen kofe gündelik durmuşyň bir bölegine öwrüldi.

Taýýarlan: Arslan ÇARYÝEW,

Türkmen döwlet binagärlik-gurluşyk institutynyň talyby.