Häzirki zaman gepleşik dilimizde «jykyr» sözüniň bir tigirli, iki tutawaçly ýeňilräk ýükleri daşamak üçin ulanylýan guralyň adyny aňlatmak üçin ulanylýan halatlary hem bar. Ýöne edebi dilimiziň kadalaşyş tertibinde bu söz, esasan, pes ýerden beýik ýere suwy galdyrýan suwhojalyk enjamynyň adyny aňlatmak üçin ulanylýar.

Daş görnüşi boýunça esasan birmeňzeşräk bolmagyna garamazdan, dünýä ýurtlarynda jykyryň ýasalyş we işleýiş babatda özboluşly aýratynlyklary, şol sanda özboluşly atlandyrylyşlary bar.

Jykyrlar, esasan, agaçdan eglip ýasalan tegelek görnüşli çarh we ony saklaýan agaç gurluşlardan ybaratdyr. Şol sebäpli, onuň gadymy Müsürde we Mesopotamiýada «sakiýa» (guýy manysynda), Eýranda we Hindistanda «çarh» diýen atlary ýörgünli bolupdyr.

Pes ýerden akýan derýanyň, emeli derýanyň ýa-da beýleki köp suwly akarlaryň üstünden gurlan äpet çarh suwuň akyş güýjünden täsirlenip, dynuwsyz aýlanýar. Onuň daş gyra bölegine dakylan köp sanly küýzeler, bedreler ýa-da başga görnüşdäki suwy susjy we serpiji gaplar suwdan dolup, ýokaryk çykanynda ýörite oýlanyşykly guralan mehaniki hereket boýunça suwuny kenarda edilen emeli agaç ýa-da daş (beton) ýaba — tokurtga boşadýar. Deňölçegli wagt aralygynda guýlup duran tertipde tokurtganyň suwy dolup akýar we belentde ýerleşýän ekin ýerlerini suwdan gandyrýar.

Jykyrlaryň suw göterijilik beýikligi, esasan, 3-4 metre çenlidir. Has çuň ýerlerden suwy ýokary galdyrmak üçin Merkezi Aziýa sebitlerinde, şol sanda Amyderýanyň akymlarynyň ugrunda jykyrlary işletmek üçin düýe, ýaby ýaly iş mallarynyň peýdalanylýan halatlary hem bolupdyr.

Ýusupgeldi ANNAGULYÝEW,

Türkmen döwlet binagärlik - gurluşyk institutynyň talyby.